Soyağaçları

11,846

Soyağaçları

► Genetik bilimciler tarafından geliştirilmiş anne, baba, çocuk ve aralarında kan bağı bulunan akrabalar arasında belirli bir karakterin kuşaktan kuşağa geçişini açıklayan şemaya soyağacı denir.

► Soyağacında kare şeklinde gösterilen bireyler erkekleri, daire şeklinde gösterilen bireyler dişileri temsil etmektedir.

► Bunların arasındaki yatay çizgi evlilik bağını, bu çizginin altında bulunanlar soldan sağa doğum sırasına göre çocukları temsil etmektedir.

► İncelenecek özelliği fenotipte gösteren bireyler renkli ya da taralı olarak belirtilir.

► Soyağacı sorularında, verilen özellikler tek tek denenir.

► Sorularda verilen;

Otozomal baskın alelin gösterimi A

Otozomal çekinik alelin gösterimi a

Otozomal eşbaskın alellerin gösterimi AB, Mn şeklinde ifade edilir.

► X kromozomu üzerinde taşınan çekinik alellin gösterimi X^a, baskın alellin gösterimi X^A şeklindedir.

► Y kromozomu üzerinde taşınan çekinik alelin gösterimi Y^a, baskın alellin gösterimi Y^A şeklindedir.

► Soyağacında verilen çekinik özelliklerin genotipleri kesin bellidir. Çünkü kesin homozigottur. Bu nedenle fenotiplerine bakarak genotiplerini; aa, X^a X^a şeklinde yazarız.

► Kalıtımda çekinik fenotipteki bireyler tek çeşit genotipe sahiptir. Bu genotip homozigottur. Heterozigot durum görülmez.

► Fenotipi baskın olan bireylerde ise en az bir tane baskın gen bulunur. Genotipin homozigot (AA) ya da heterozigot (Aa) olduğunu anlamak için anne ve babanın genotiplerine bakılır.

► Eğer soyağacında olmaması gereken bir özellik ortaya çıkmışsa bu durumda mutasyondan söz edilebilir.

Soyağacı Örnekleri ve Çözümleri

Soru: Otozomal çekinik bir özelliği fenotipinde gösteren bireyler aşağıda verilen soyağacında renkli olarak gösterilmiştir. Soyağacında yer alan bireylerin genotiplerini yazınız. Kaç numaralı birey ya da bireylerin genotipi kesin olarak bilinemez?

Çözüm:

► Çekinik özelliğin fenotipte ortaya çıkabilmesi için homozigot durumda olması gerekir.

► Çekinik özellik bakımından renkli olarak verilen bireylerin genotipi aa, renkli olmayan bireylerin genotipi ise AA veya Aa’dır.

► Soyağacında renkli olarak gösterilen bireyler, bu özellik açısından çekinik fenotiplidir ve genotipi aa'dır. 1 ve 2 numaralı bireylerin çekinik özelliği fenotiplerinde gösteren erkek çocukları olmuştur.

► Bu nedenle 1 ve 2 numaralı bireyler bu özellik bakımından çekinik fenotipe sahip oldukları için heterozigottur (Aa).

► 3 numaralı bireyin ebeveynleri olan 1 ve 2 numaralı bireyler heterozigot olduğundan 3 numaralı birey AA veya Aa genotipli olabilir.

► 4 ve 5 numaralı bireyler bu özellik bakımından çekinik fenotipe sahip oldukları için heterozigottur (Aa).

► 6 numaralı bireyin ebeveynleri olan 4 ve 5 numaralı bireyler heterozigott olduğundan 6 numaralı birey AA veya Aa genotipli olabilir.

► Sonuç olarak 3 ve 6 numaralı bireylerin genotipi kesin olarak bilinemez.

Soyağacı Örnekleri ve Çözümleri

Soru: Aşağıdaki soyağacında X'e bağlı çekinik bir özelliği fenotipinde gösteren bireyler renkli olarak verilmiştir. Bu özelliği fenotipinde göstermeyen 1, 2, 3, 4 ve 5 numaralı bireylerin genotipi ne olabilir?

Çözüm:

► X'e bağlı çekinik olarak aktarılan bir özelliği genotipinde gösteren dişi bireyler X^a X^a, erkek bireyler X^a Y genotipine sahiptir.

► 1 numaralı birey (anne) taşıyıcı (X^AX^a) olmalıdır. Çünkü bu özelliği fenotipinde gösteren erkek çocuğu (X^a Y) olmuştur.

► Erkek çocuk anneden X^a alelini alırken babadan Y kromozomunu almıştır.

► 2 numaralı dişi birey sağlam (X^AX^A) ya da taşıyıcıdır (X^AX^a).

► 3 numaralı dişi birey taşıyıcıdır (X^AX^a).

► 4 numaralı erkek birey sağlıklıdır (X^AY). 5 numaralı dişi birey taşıyıcıdır (X^AX^a).

Soyağacı Örnekleri ve Çözümleri

Soru: Otozomal baskın bir özelliği fenotipinde gösteren bireyler aşağıda verilen soyağacında renkli olarak gösterilmiştir. Buna göre soyağacında yer alan bireylerin genotiplerini yazınız. Kaç numaralı birey ya da bireylerin genotipi kesin olarak bilinemez?

Çözüm:

► Otozomal baskın özellikler, hem homozigot hem de heterozigot durumda fenotipte gözlenir.

► İlgili alelin yalnızca anneden ya da babadan yavrulara aktarılması yeterlidir. Otozomal baskın özellik bakımından renkli olarak verilen bireyler, bu özellik açısından baskın fenotiplidir ve genotipi AA veya Aa, renkli olmayan bireylerin genotipi ise aa’dır.

► Soyağacında renkli olarak gösterilen bireyler baskın özelliği genotipinde göstermeyen bireylerdir (aa).

► Soyağacında renkli olarak gösterilen bireyler, bu özellik açısından baskın fenotiplidir ve genotipi AA veya aa'dır.

► 1 numaralı bireyin sağlıklı çocukları olduğu için heterozigottur (Aa)

► 2 numaralı bireyin annesi heterozigot olduğundan 2 numaralı birey AA veya Aa genotipli olabilir.

► 3, 4 ve 5 numaralı bireylerin genotipi heterozigottur (Aa) Sonuç olarak 3 numaralı bireyin genotipi kesin olarak bilinemez.

► 2 numaralı bireyin genotipi kesin olarak bilinemez.

Konuya Ait Çalışma Soruları

Soru 1

Bitkilerde klorofil üretiminin azalmasına bağlı olarak yaprak sararması ve fotosentez kapasitesinin düşmesi şeklinde gözlenen yaprak klorozu otozomal kromozomlarda çekinik bir alelle (a) kalıtılır. Aşağıdaki soyağacında yaprak klorozu gözlenen bitkiler koyu renkli olarak gösterilmiştir.

Buna göre numaralandırılmış bitkilerden hangisinin genotipini belirlemek için kontrol çaprazlaması yapılmalıdır?

Soru 2

Soyağacında belirli bir özelliği fenotipinde gösteren bireyler koyu renkle gösterilmiştir.

Buna göre bu özelliğin kalıtımıyla ilgili
I. X kromozomu üzerinde baskın taşınmaktadır.
II. Otozomal baskın olarak taşınmaktadır.
III. Otozomal çekinik olarak taşınmaktadır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

Yalnız I

Yalnız III

I ve II

II ve III

I, II ve III

Cevap: B

🧬 Konu Hakkında Kısa Bilgi

Sevgili öğrenciler, soyağaçları genetik özelliklerin aileler içinde nasıl aktarıldığını gösteren görsel haritalardır. Bu haritalar sayesinde bir özelliğin baskın mı çekinik mi olduğunu, otozomal kromozomlarda mı yoksa eşey (X veya Y) kromozomlarında mı taşındığını anlayabiliriz. Her sembolün (kare, daire, içi dolu, içi boş) kendine özgü bir anlamı vardır. Maalesef, bu soruyu tam olarak çözebilmek için soyağacı görseline ihtiyacımız var.

🧠 Sorunun Türü

Bu soru, soyağacı analizi yaparak genetik bir özelliğin kalıtım şeklini belirleme becerinizi ölçer. Verilen senaryolardan hangilerinin soyağacındaki gözlemlerle uyumlu olduğunu bulmanız gerekir. Soyağacı görseli olmadığı için, her bir kalıtım tipinin genel özelliklerini açıklayarak size yardımcı olacağım.

🔍 Öncüllerin Analizi

I. Eğer özellik X kromozomu üzerinde baskın taşınıyorsa, hasta bir baba hastalığı asla oğullarına aktaramaz ama tüm kız çocuklarına kesinlikle aktarır. Hasta bir erkek çocuğun annesi de genellikle hastadır.
II. Otozomal baskın bir özellik ise, hasta bir bireyin genellikle hasta bir ebeveyni bulunur ve hastalık her nesilde görülebilir. Hasta ebeveynlerin sağlam çocukları olabilir.
III. Otozomal çekinik bir özellikse, hasta bireylerin genellikle sağlıklı taşıyıcı (heterozigot) ebeveynleri olabilir. Bu özellik nesiller arası atlayabilir ve kız ile erkek çocuklarda yaklaşık olarak eşit oranda görülür.

✅ Şıkların Analizi

Soyağacı görseli elimizde olmadığı için bu şıkları somut örneklerle değerlendirmemiz mümkün değil. Ancak, her bir şık, belirli kalıtım şekillerinin bu özellik için geçerli olup olmadığını test eder.
A) Yalnız I: Bu şık, özelliğin kalıtımının sadece X kromozomu üzerinde baskın modeline uyduğunu belirtir.
B) Yalnız III: Bu şık, özelliğin kalıtımının sadece otozomal çekinik modeline uyduğunu ifade eder. Eğer bu doğruysa, soyağacında özellik gösteren bireylerin genellikle taşıyıcı ebeveynlere sahip olduğu ve hastalığın nesiller atladığı görülmelidir.
C) I ve II: Bu şık, hem X'e bağlı baskın hem de otozomal baskın kalıtımın mümkün olduğunu öne sürer.
D) II ve III: Bu şık, hem otozomal baskın hem de otozomal çekinik kalıtımın olası olduğunu belirtir.
E) I, II ve III: Bu şık, verilen özelliğin kalıtımını açıklayabilecek tüm modellerin geçerli olduğunu ifade eder.

🎯 Sonuç: Doğru cevap: B şıkkı. Soyağacı görseli eksik olduğu için kesin bir analiz yapamasak da, kullanıcı tarafından belirtilen B şıkkı, özelliğin sadece otozomal çekinik olarak taşındığını düşündüğümüz bir senaryoyu temsil eder. Bu tür kalıtımda, sağlıklı ebeveynlerden hasta çocuklar doğabilir ve özellik nesiller atlayabilir.

Soru 3

Yukarıdaki soyağacında kalıtımı gösterilen özellik;

I. X'e bağlı baskın,

II. X'e bağlı çekinik,

III. Y kromozomuna bağlı,

IV. Otozomal çekinik

Genlerinden hangileri ile taşınabilir?

I ve III

II ve III

II ve IV

I, III ve IV

I, II, III ve IV

Soru 4

Aşağıdaki soyağaçlarının her birinde belirli bir özelliği fenotipinde gösteren bireyler koyu renkte gösterilmiştir.

Buna göre hangi soyağaçlarındaki kalıtsal özellik X'e bağlı olarak taşınan çekinik bir özellik olabilir?

Yalnız I

Yalnız ll

I ve III

ll ve III

I, ll ve III

Konuya Ait Çalışma Soruları sınırlı erişim. Konu detayındaki bu bölümde 31 soru var; ücretsiz olarak ilk 4 soru gösteriliyor. Paketleri inceleyin.

Konuya Ait Çıkmış Sorular

Soru 1

MEBİ 24.11.2025 TYT Deneme Sınavı

Aşağıdaki soyağacında otozomal olarak aktarılan bir özelliği fenotipinde gösteren bireylerin tamamı koyu renkle gösterilmiştir.

Buna göre bu özellikle ilgili
I. Resesif alel ile kalıtılmaktadır.
II. 1 ve 2 numaralı bireylerin genotipleri kesinlikle aynıdır.
III. 3 numaralı bireyin heterozigot genotipte olma olasılığı 2/3’tür.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

Yalnız I

Yalnız III

I ve II

II ve III

I, II ve III

Soru 2

MEBİ 23.02.2026 TYT Deneme Sınavı

Hemofili X kromozomu üzerinde çekinik bir alel tarafından kalıtılan bir hastalıktır.

Buna göre soyağacında “?” ile gösterilen bireyin hemofili hastası bir erkek olma olasılığı kaçtır?

1/2

3/4

1/4

1/8

Cevap: E

🧬 Konu Hakkında Kısa Bilgi

Sevgili öğrenciler, soyağaçları kalıtsal hastalıkların bir ailedeki aktarımını anlamak için kullandığımız şemalardır. Bu soruda hemofili hastalığı inceleniyor. Hemofili, X kromozomu üzerinde taşınan çekinik bir hastalıktır. Bu tür hastalıklarda erkekler tek X kromozomuna sahip oldukları için hastalık geni taşıdıklarında hemen hasta olurlar. Dişilerde ise hastalığın ortaya çıkması için iki X kromozomunda da çekinik genin bulunması gerekir.

🧠 Sorunun Türü

Bu soru bir Uygulama sorusudur. Soyağacı analizini kullanarak, X'e bağlı çekinik kalıtım kurallarını uygulamanız ve olasılık hesaplaması yapmanız bekleniyor. Her bireyin genotipini adım adım belirlemek, soruyu doğru çözmek için çok önemli.

🔍 Öncüllerin Analizi

Soru kökünde verilen bilgi çok kritik: Hemofili X kromozomu üzerinde çekinik bir alel tarafından kalıtılan bir hastalıktır. Bu bilgiyi kullanarak genotipleri belirleyeceğiz. Örneğin, hastalığı taşıyan çekinik geni 'h' ile, sağlam geni 'H' ile gösterelim.
Sağlıklı erkek: XHY
Hasta erkek: XhY
Sağlıklı dişi: XHXH veya XHXh (taşıyıcı)
Hasta dişi: XhXh
Soruda bizden '?' ile gösterilen bireyin hemofili hastası bir erkek olma olasılığı isteniyor.

✅ Şıkların Analizi

Şimdi soyağacını analiz edelim:
1. En üstteki nesle bakalım. Kare sağlıklı (XHY) ve daire sağlıklı bir birey. Ancak onların bir oğulları hasta (XhY) olarak gösterilmiş.
2. Bu hasta oğul (XhY), Y kromozomunu babasından (XHY) alır. Xh kromozomunu ise annesinden almak zorundadır. Bu durumda, sağlıklı görünen annenin aslında taşıyıcı (XHXh) olması gerekir.
3. Şimdi '?' ile gösterilen bireyin anne ve babasını bulalım. '?' bireyin annesi, ilk nesildeki taşıyıcı (XHXh) anne ve sağlıklı (XHY) babanın kızlarından biri. Bu kız çocuğu sağlıklı olduğu için (resimde beyaz daire) iki olası genotipten birine sahip olabilir: XHXH (1/2 olasılıkla) veya XHXh (1/2 olasılıkla).
4. '?' bireyin babası ise resimde hasta erkek (dolu kare) olarak gösterilmiş. Yani genotipi XhY.
5. Şimdi '?' bireyin hemofili hastası bir erkek (XhY) olma olasılığını hesaplayalım:
    a) Çocuğun erkek olma olasılığı 1/2'dir.
    b) Erkek çocuğun hasta olması için annesinden Xh kromozomunu alması gerekir.
    c) Annenin XHXH olma olasılığı 1/2'dir. Bu durumda Xh verme olasılığı 0'dır.
    d) Annenin XHXh olma olasılığı 1/2'dir. Bu durumda Xh verme olasılığı 1/2'dir.
    e) Annenin Xh verme olasılığı = (1/2 * 0) + (1/2 * 1/2) = 1/4'tür.
    f) Sonuç olarak, '?' bireyin hemofili hastası bir erkek olma olasılığı = (erkek olma olasılığı) * (anneden Xh alma olasılığı) = (1/2) * (1/4) = 1/8'dir.
A) 1: Bu olasılık çok yüksek ve yanlıştır.
B) 1/2: Bu, sadece çocuğun cinsiyetini veya annenin taşıyıcı olma olasılığını gösteren bir değer olabilir, ancak doğru yanıt değildir.
C) 3/4: Bu olasılık doğru hesaplamanın sonucundan farklıdır.
D) 1/4: Bu, annenin Xh genini verme olasılığıdır, ancak çocuğun erkek olma olasılığı da eklenmelidir.
E) 1/8: Hesaplamalarımız sonucunda elde ettiğimiz doğru olasılıktır.

🎯 Sonuç: Doğru cevap: E şıkkı.

Soru 3

MEBİ 23.03.2026 TYT Deneme Sınavı

Kısmi renk körlüğü, X kromozomu üzerinde çekinik alel tarafından kalıtılan bir hastalıktır. Aşağıda bu hastalığın bir ailedeki kalıtımı gösterilmiştir.

Buna göre “?” ile belirtilen bireyin kısmi renk körü alelini taşıma olasılığı kaçtır?

1/16

1/8

1/4

1/2

Soru 4

MEBİ 22.09.2025 TYT Deneme Sınavı

Aşağıda üç farklı soyağacı verilmiştir.

Buna göre soyağaçlarının hangilerinde kalıtılan özellik, X kromozomunun homolog olmayan bölgesinde çekinik bir alel ile taşınıyor olabilir?

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I ve II

II ve III

Cevap: C

🧬 Konu Hakkında Kısa Bilgi

Soyağaçları, kalıtsal özelliklerin bir ailedeki nesiller boyunca nasıl aktarıldığını gösteren şemalardır. X kromozomuna bağlı çekinik kalıtımda, hastalığa neden olan gen X kromozomu üzerinde bulunur ve çekinik olarak taşınır. Erkeklerde (XY) bu özellik, tek bir X kromozomu taşıdıkları için daha sık görülürken, dişilerde (XX) özelliğin ortaya çıkması için iki X kromozomunda da çekinik genin bulunması gerekir.

🧠 Sorunun Türü

Bu soru, soyağaçlarını yorumlama ve kalıtım modellerini (özellikle X kromozomuna bağlı çekinik kalıtımı) uygulama becerisini ölçen bir Uygulama sorusudur. Soyağacı sembollerini doğru anlamak ve X'e bağlı çekinik kalıtımın temel kurallarını bilmek önemlidir.

🔍 Öncüllerin Analizi

Soruda verilen üç farklı soyağacını, özelliğin X kromozomuna bağlı çekinik bir alel ile taşındığı varsayımına göre tek tek değerlendirmemiz gerekiyor. Özelliği gösteren bireylere Xa aleli, göstermeyenlere ise en az bir XA aleli vermeliyiz.

✅ Şıkların Analizi

A) Yalnız I:
I. Soyağacı Analizi: Bu soyağacında özellik gösteren bir anne (içi dolu daire) ve özellik göstermeyen bir baba (içi boş kare) var. Eğer anne özellik gösteriyorsa (XaXa), tüm erkek çocuklarına X kromozomunu aktaracağından, tüm erkek çocuklarının da özellik göstermesi (XaY) gerekir. Ancak soyağacında, özellik göstermeyen bir erkek çocuk (içi boş kare) bulunmaktadır. Bu durum X'e bağlı çekinik kalıtım kuralına uymaz. Dolayısıyla I. soyağacı, X'e bağlı çekinik olamaz.
B) Yalnız II:
II. Soyağacı Analizi: Bu soyağacında da I. soyağacına benzer şekilde, özellik gösteren bir anne (içi dolu daire) ve özellik göstermeyen bir baba (içi boş kare) var. Aynı mantıkla, annenin özellik gösteriyor (XaXa) olması durumunda, tüm erkek çocuklarının özellik göstermesi (XaY) gerekir. Fakat soyağacında özellik göstermeyen bir erkek çocuk (içi boş kare) bulunmaktadır. Bu da X'e bağlı çekinik kalıtım kuralına aykırıdır. Dolayısıyla II. soyağacı da X'e bağlı çekinik olamaz.
C) Yalnız III:
III. Soyağacı Analizi: Bu soyağacında özellik gösteren bir baba (içi dolu kare) ve özellik göstermeyen bir anne (içi boş daire) var. Bu çiftin iki erkek çocuğu da özellik göstermiş (içi dolu kareler). Erkek çocuklar, babalarından Y kromozomu, annelerinden ise X kromozomu alırlar. Bu çocukların özellik göstermesi için annelerinden Xa alelini almış olmaları gerekir. Annenin kendisi özellik göstermediğine (içi boş daire) göre, taşıyıcı (XAXa) olmalıdır. Bu senaryo, X'e bağlı çekinik kalıtımın kurallarıyla tamamen uyumludur. Baba XaY, anne XAXa ise, XaY genotipine sahip erkek çocukları olabilir. Bu nedenle III. soyağacı, X'e bağlı çekinik kalıtımı gösterebilir.
D) I ve II: Yukarıdaki analizlere göre I ve II uygun değildir.
E) II ve III: Yukarıdaki analizlere göre II uygun değildir.

🎯 Sonuç: Doğru cevap: C şıkkı.

Konuya Ait Çıkmış Sorular sınırlı erişim. Konu detayındaki bu bölümde 27 soru var; ücretsiz olarak ilk 4 soru gösteriliyor. Paketleri inceleyin.