Soyağaçları

10,791

Soyağaçları

► Genetik bilimciler tarafından geliştirilmiş anne, baba, çocuk ve aralarında kan bağı bulunan akrabalar arasında belirli bir karakterin kuşaktan kuşağa geçişini açıklayan şemaya soyağacı denir.

► Soyağacında kare şeklinde gösterilen bireyler erkekleri, daire şeklinde gösterilen bireyler dişileri temsil etmektedir.

► Bunların arasındaki yatay çizgi evlilik bağını, bu çizginin altında bulunanlar soldan sağa doğum sırasına göre çocukları temsil etmektedir.

► İncelenecek özelliği fenotipte gösteren bireyler renkli ya da taralı olarak belirtilir.

► Soyağacı sorularında, verilen özellikler tek tek denenir.

► Sorularda verilen;

Otozomal baskın alelin gösterimi A

Otozomal çekinik alelin gösterimi a

Otozomal eşbaskın alellerin gösterimi AB, Mn şeklinde ifade edilir.

► X kromozomu üzerinde taşınan çekinik alellin gösterimi X^a, baskın alellin gösterimi X^A şeklindedir.

► Y kromozomu üzerinde taşınan çekinik alelin gösterimi Y^a, baskın alellin gösterimi Y^A şeklindedir.

► Soyağacında verilen çekinik özelliklerin genotipleri kesin bellidir. Çünkü kesin homozigottur. Bu nedenle fenotiplerine bakarak genotiplerini; aa, X^a X^a şeklinde yazarız.

► Kalıtımda çekinik fenotipteki bireyler tek çeşit genotipe sahiptir. Bu genotip homozigottur. Heterozigot durum görülmez.

► Fenotipi baskın olan bireylerde ise en az bir tane baskın gen bulunur. Genotipin homozigot (AA) ya da heterozigot (Aa) olduğunu anlamak için anne ve babanın genotiplerine bakılır.

► Eğer soyağacında olmaması gereken bir özellik ortaya çıkmışsa bu durumda mutasyondan söz edilebilir.

Soyağacı Örnekleri ve Çözümleri

Soru: Otozomal çekinik bir özelliği fenotipinde gösteren bireyler aşağıda verilen soyağacında renkli olarak gösterilmiştir. Soyağacında yer alan bireylerin genotiplerini yazınız. Kaç numaralı birey ya da bireylerin genotipi kesin olarak bilinemez?

Çözüm:

► Çekinik özelliğin fenotipte ortaya çıkabilmesi için homozigot durumda olması gerekir.

► Çekinik özellik bakımından renkli olarak verilen bireylerin genotipi aa, renkli olmayan bireylerin genotipi ise AA veya Aa’dır.

► Soyağacında renkli olarak gösterilen bireyler, bu özellik açısından çekinik fenotiplidir ve genotipi aa'dır. 1 ve 2 numaralı bireylerin çekinik özelliği fenotiplerinde gösteren erkek çocukları olmuştur.

► Bu nedenle 1 ve 2 numaralı bireyler bu özellik bakımından çekinik fenotipe sahip oldukları için heterozigottur (Aa).

► 3 numaralı bireyin ebeveynleri olan 1 ve 2 numaralı bireyler heterozigot olduğundan 3 numaralı birey AA veya Aa genotipli olabilir.

► 4 ve 5 numaralı bireyler bu özellik bakımından çekinik fenotipe sahip oldukları için heterozigottur (Aa).

► 6 numaralı bireyin ebeveynleri olan 4 ve 5 numaralı bireyler heterozigott olduğundan 6 numaralı birey AA veya Aa genotipli olabilir.

► Sonuç olarak 3 ve 6 numaralı bireylerin genotipi kesin olarak bilinemez.

Soyağacı Örnekleri ve Çözümleri

Soru: Aşağıdaki soyağacında X'e bağlı çekinik bir özelliği fenotipinde gösteren bireyler renkli olarak verilmiştir. Bu özelliği fenotipinde göstermeyen 1, 2, 3, 4 ve 5 numaralı bireylerin genotipi ne olabilir?

Çözüm:

► X'e bağlı çekinik olarak aktarılan bir özelliği genotipinde gösteren dişi bireyler X^a X^a, erkek bireyler X^a Y genotipine sahiptir.

► 1 numaralı birey (anne) taşıyıcı (X^AX^a) olmalıdır. Çünkü bu özelliği fenotipinde gösteren erkek çocuğu (X^a Y) olmuştur.

► Erkek çocuk anneden X^a alelini alırken babadan Y kromozomunu almıştır.

► 2 numaralı dişi birey sağlam (X^AX^A) ya da taşıyıcıdır (X^AX^a).

► 3 numaralı dişi birey taşıyıcıdır (X^AX^a).

► 4 numaralı erkek birey sağlıklıdır (X^AY). 5 numaralı dişi birey taşıyıcıdır (X^AX^a).

Soyağacı Örnekleri ve Çözümleri

Soru: Otozomal baskın bir özelliği fenotipinde gösteren bireyler aşağıda verilen soyağacında renkli olarak gösterilmiştir. Buna göre soyağacında yer alan bireylerin genotiplerini yazınız. Kaç numaralı birey ya da bireylerin genotipi kesin olarak bilinemez?

Çözüm:

► Otozomal baskın özellikler, hem homozigot hem de heterozigot durumda fenotipte gözlenir.

► İlgili alelin yalnızca anneden ya da babadan yavrulara aktarılması yeterlidir. Otozomal baskın özellik bakımından renkli olarak verilen bireyler, bu özellik açısından baskın fenotiplidir ve genotipi AA veya Aa, renkli olmayan bireylerin genotipi ise aa’dır.

► Soyağacında renkli olarak gösterilen bireyler baskın özelliği genotipinde göstermeyen bireylerdir (aa).

► Soyağacında renkli olarak gösterilen bireyler, bu özellik açısından baskın fenotiplidir ve genotipi AA veya aa'dır.

► 1 numaralı bireyin sağlıklı çocukları olduğu için heterozigottur (Aa)

► 2 numaralı bireyin annesi heterozigot olduğundan 2 numaralı birey AA veya Aa genotipli olabilir.

► 3, 4 ve 5 numaralı bireylerin genotipi heterozigottur (Aa) Sonuç olarak 3 numaralı bireyin genotipi kesin olarak bilinemez.

► 2 numaralı bireyin genotipi kesin olarak bilinemez.

Konuyla İlgili Sorular

Soru 1

Aşağıdaki soyağacında eş baskın bir özelliği fenotipinde gösteren bütün bireyler koyu (kırmızı) renkle gösterilmiştir. Soyağacındaki diğer bireylerin ise fenotip özelliği belirtilmemiştir. Buna göre, K, L ve M ailelerinden hangilerinde ebeveynlerin fenotipleri kesinlikle birbirinden farklıdır?

Aile	Ebeveyn Fenotipi Kesin Farklı mı?
K	✔️ Evet
L	❌ Hayır
M	✔️ Evet

Soru 2

Yukarıdaki soyağacında; - 1 ve7 nolu bireyler ARh (+), - 3 ve 8 nolu bireyler ise ORh (-) dir. Buna göre; I. 2 nolu birey AB Rh(+) olamaz. II. 4 ve 5 nolu bireylerin ikisi de O kan grubu olabilir. III. 6 nolu birey B Rh(-) olabilir. Yargılarından hangileri doğrudur?

Yargı	Durum	Açıklama
I	✅	AB × A → O çocuk olmaz
II	❌	O × O → A çocuk doğamaz
III	✅	B Rh(–) çocuk olabilir

Soru 3

Aşağıdaki soyağacında bazı bireylerin genotipleri gösterilmiştir. Soyağacında gösterilen K ve L bireylerinin genotipleri aşağıdakilerden hangileri olabilir?

Şık	K hatası	L hatası	Neden Yanlış
A	❌ Yok	❌ AB olamaz	L A grubu
B	❌ AB olamaz	✅	K'nın A genini vermesi gerek
C	✅ olabilir	❌ OO olamaz	L O grubu değil
E	❌ BB olamaz	❌ OO olamaz	İkisi de fenotiple uyuşmaz

Soru 4

Aşağıdaki soyağaçlarında birbirinden farklı iki hastalığın kaltımı gösterilmiştir. Koyu renkli bireyler bu özelliği göstermektedir. Bu hastalıklar aşağıdakilerden hangisi olabilir?

Cevap: D

🎯 AMAÇ: I ve II numaralı hastalıkların hangi kalıtım modeline uyduğunu tespit etmek.

📘 GENETİK BİLGİLER:

Kalıtım Türü	Özellikler
X'e bağlı çekinik	Erkeklerde daha sık, kadınlar taşıyıcı olabilir, hasta kadın çok nadirdir
X'e bağlı dominant	Hem kadın hem erkeklerde görülür, hasta babanın tüm kızları hastadır
Otozomal çekinik	Hem kadın hem erkek eşit oranda hasta olabilir, anne-baba taşıyıcı olabilir
Otozomal dominant	Hasta bireyin en az bir ebeveyni de hastadır, her kuşakta görülür

🔍 I NUMARALI SOYAĞACI:

🔸 Anne: açık
🔸 Baba: koyu
🔸 Çocuklar:
– Kız: açık
– Erkek: açık
🔸 Erkek çocuğun eşi: açık
🔸 Bunların çocukları:
– Erkek: koyu
– Kız: açık

🧠 Değerlendirme: Hasta erkek çocuk (koyu) için hem annesi hem babası açık renkli → Açık renkli ebeveynlerden hasta birey doğmuş Bu, otozomal çekinik bir kalıtım olabilir. Baba (önceki kuşaktan) hasta, anne sağlıklı → çocukları sağlıklı → Uyumlu ✅ I numaralı soyağacı → otozomal çekinik

🔍 II NUMARALI SOYAĞACI:

🔸 Anne: açık
🔸 Baba: koyu
🔸 Çocuklar:
– Kız: açık
– Erkek: koyu
🔸 Kızın eşi: açık
🔸 Onların çocukları:
– Erkek: açık
🔸 Koyu erkek çocuğun eşi: açık
🔸 Bunların çocukları:
– Erkek: koyu

🧠 Değerlendirme: Erkek çocuklar sürekli hasta → kadınlar taşıyıcı, hasta değil Hasta erkek → annesi açık Bu desen X’e bağlı çekinik kalıtıma tam uyar ✅ II numaralı soyağacı → X’e bağlı çekinik

🔍 ÖZET:

Soyağacı	Kalıtım Türü	Uygun Hastalık Türü
I	Otozomal çekinik	Tam renk körlüğü (bazı formları), yapışık parmaklılık
II	X'e bağlı çekinik	Balık pulluluk, hemofili, kısmi/tam renk körlüğü

✅ DOĞRU CEVAP: D) I → Tam renk körlüğü, II → Balık pulluluk

Neden doğru? I’de hem anne hem baba açık renkli → hasta çocuk doğmuş → otozomal çekinik II’de sadece erkekler hasta, kadınlar sağlıklı → X’e bağlı çekinik

Soru 5

Aşağıdaki soyağacında bireylerin kan grupları verilmiştir. Bu bireylerle ilgili, I. Bireylerin tamamı O geni taşır. II. 6 nolu birey O genini 5 nolu bireyden almıştır. III. 3 nolu birey O genini 2 nolu bireyden almış olabilir. IV. 1, 4. ve 6. bireylerin genotipleri kesinlikle aynıdır. Yargılarından hangileri doğrudur?

Yargı	Durum	Açıklama
I	✅ Doğru	Tüm bireyler A/B grubunda ve AB çocukları yok → hepsi AO veya BO → O geni taşırlar.
II	✅ Doğru	6 = AO, annesi 4 = A (AO), babası 5 = B (BO) → O geni 5’ten gelmiş olmalı.
III	⚠️ Doğru ama “kesin” değil	3 = B → BO olabilir, 2 = BO → O geni ondan gelmiş olabilir ama %100 kanıt yok.
IV	✅ Doğru	1, 4, 6 = hepsi A → AO olduğu kesinleşmiş.

Soru 6

Aşağıdaki soyağacında koyu renkle gösterilen birey hemofili, diğer bireyler ise sağlıklıdır. Bu soyağacına göre; I. K ailesinin erkek çocukları hemofili olabilir. II. L ailesinde erkek birey kız çocuklarına hemofili hastalığının genini aktarır. III. M ailesinin kız çocukları hemofili olabilir. Yargılarından hangileri doğrudur?

Soru 7

Aşağıdaki soyağacında yeşil renkle gösterilen bireyler belirli bir özelliği genotipinde göstermektedir. Soyağacında gösterilen özellik; I. Otozomal baskın, II. Otozomal çekinik, III. Eşbaskın Özelliklerinden hangileri olabilir?

Soru 8

Derste “Kalıtımın Genel İlkeleri” ünitesini işleyen bir biyoloji öğretmeni, insanlarda saç biçimi karakterinin otozomal olarak kalıtıldığını ve kıvırcık saç özelliğinin düz saç özelliğine baskın olduğunu anlatıyor. Öğrencilerine aşağıdaki tabloyu vererek kendi ailelerinin soyağacını çizip her bireye ait olası genotipleri yazmalarını istiyor. Buna göre, farklı öğrencilerin çizmiş olduğu aşağıdaki soyağaçlarından hangisinde olası genotiplerden bir tanesi eksik yazılmıştır?

Soru 9

Aşağıdaki soyağacında yeşil renkli bireyler Y kromozomuna bağlı bir özelliği fenotipinde göstermektedir. Rakamlarla gösterilen bireylerin hangilerinde bu özelliğe ait gen kesinlikle bulunmalıdır?

Cevap: D

🧬 ÖZET DURUM — DOĞRU SOYAĞACI KURGUSU:

1 numara: Erkek, beyaz (özellik yok)

2 numara: Kadın, 1 numaranın kızı

2 numaranın eşi: Yeşil erkek (özellikli)

3 numara: 2 ve yeşil erkeğin oğlu → erkek, beyaz

4 numara: Başka bir aileden, erkek

4 numara, 3 numaranın kız kardeşiyle evli (yani 2 numara ile yeşil erkeğin kızıyla)

4 ve eşinden bir erkek çocuk doğmuş → bu çocuk yeşil (özellikli)

🔍 BİREYLERİN TEK TEK ANALİZİ:

🔢 1 numara (erkek, beyaz): Özellik göstermiyor → gen taşıdığına dair kanıt yok Çocukları sadece kız → Y kromozomu aktarımı olmamış Dolayısıyla bu bireyde genin olup olmadığı bilinemez ❌ GEN kesinlikle vardır diyemeyiz

🔢 2 numara (kadın): Kadınlar Y kromozomu taşıyamaz Özellik Y’ye bağlı olduğuna göre: Gen kadınlarda bulunamaz ✖️ Taşımaz

🔢 3 numara (erkek, beyaz): Babası: özellikli (yeşil) erkek Eğer özellik Y kromozomundaysa, babadan Y alır Ama fenotipte göstermiyor (beyaz) ❌

🧠 Bu durumda baba özellikli olsa da, çocukta özellik yoksa: Ya özellik gösterilmeyen birey başka bir babadan Ya da Y kromozomu özellikli değil

Ama soruda özellikli baba net → Y kromozomu özellikli 👉 3 numaralı birey, özellikli Y almalıydı, ama göstermiyor → Bu, 3’ün babası farklı demektir ✖️ 3 gen taşımaz

🔢 4 numara (erkek): Kendisi özellikli değil (beyaz) Ancak yeşil (özellikli) bir erkek çocuğu var ‼️ Bu çok önemli çünkü: Y kromozomu sadece babadan oğula geçer Oğlu yeşil olduğuna göre → Y kromozomu özelliği taşıyor ✅ Bu durumda 4 numara bu geni taşıyor olmalı ✔️ GEN kesinlikle vardır

✅ DOĞRU YANIT:

Birey	Gen Kesin Var mı?
1	❌ Bilinemez
2	❌ Kadın → Y yok
3	❌ Göstermiyor (muhtemelen baba farklı)
4	✅ Evet → özellikli erkek çocuk sahibi

✅ CEVAP: D) Yalnız 4

Soru 10

Renk körlüğü X kromozomu üzerindeki çekinik bir alel tarafından kalıtılan bir hastalıktır. Yukarıdaki soyağacında “?” ile gösterilen bireyin renk körü olma olasılığı kaçtır?