Yönerge: Görselde verilen organizasyon şemasından yararlanarak uyarana tepki sürecinde görev alan sinir sistemi yapılarını belirleyiniz.
Cevap: Uyarana tepki sürecinde çevresel sinir sistemi ve merkezî sinir sistemi birlikte görev yapar.
Süreç genel olarak şu şekilde gerçekleşir:
Bu nedenle şemada aktif olan temel sinir sistemi yapıları duyu nöronları, merkezî sinir sistemi (beyin) ve motor nöronlardır.
İnsanda çevreden gelen bir uyarana tepki oluşturulabilmesi için çevresel ve merkezî sinir sistemi birlikte çalışır. Duyu nöronları bilgiyi merkezî sinir sistemine taşırken, burada değerlendirilen bilgi motor nöronlar aracılığıyla kas veya bez gibi yapılara iletilir. Böylece uygun tepkinin oluşması sağlanır.
Yönerge: Metinden yararlanarak sosyal medya ağları ile insan sinir sistemi arasındaki benzerlikleri bilgi aktarımı ve bilginin depolanması açısından değerlendiriniz.
Cevap: Metinde bilgisayar, telefon ve tablet gibi sosyal medya araçları, insan sinir sistemindeki reseptörlere benzetilmiştir.
Sosyal medya kullanıcıları bu araçlar sayesinde genel ağa bağlanır ve bilgi alışverişi yapar. Benzer şekilde reseptörler de çevreden gelen uyaranları algılayarak sinir sistemiyle bağlantı kurulmasını sağlar.
Bu nedenle teknolojik araçlar ile reseptörler arasında, bilginin sisteme girişini sağlayan yapılar olmaları bakımından benzerlik kurulmuştur.
Cevap: Sosyal medyada bilgi, kullanıcıların birbirine bağlı olduğu ağ üzerinden elektriksel sinyaller şeklinde aktarılır.
İnsan sinir sisteminde ise bilgi, nöronlar aracılığıyla iletilir. Nöronlarda oluşan uyarılar sinir sistemi boyunca taşınarak ilgili bölgelere ulaştırılır.
Bu nedenle her iki sistemde de bilgi, birbirine bağlı yapılar arasında ağ üzerinden aktarılır. Sosyal medyada bu ağ teknolojik bağlantılardan, sinir sisteminde ise nöronlar ve onların bağlantılarından oluşur.
Cevap: Sosyal medyada bilgiler tekrar düzenlenerek belirli alanlarda depolanabilir. Metinde bu durum, insan beyninde öğrenilen bilgilerin işlenmesi, yeniden düzenlenmesi ve uygun bölgelerde depolanmasına benzetilmiştir.
İnsan zihninde yeni bilgiler öğrenildiğinde bu bilgiler sinir sistemi tarafından değerlendirilir. Bilgiler arasında ilişkiler kurulabilir ve öğrenilen bilgiler daha sonra kullanılmak üzere bellekte tutulabilir.
Bu nedenle sosyal medyada bilginin saklanması ile insan beyninde bilginin öğrenilip depolanması arasında, bilgilerin düzenlenmesi ve gerektiğinde yeniden kullanılabilmesi açısından benzerlik vardır.
Sosyal medya ağları ile insan sinir sistemi arasında ağ yapısı, bilgi aktarımı ve bilginin depolanması bakımından benzerlik kurulabilir. Sosyal ağlarda cihazlar ve bağlantılar bilgi alışverişini sağlarken insan sinir sisteminde reseptörler, nöronlar ve beyin birlikte çalışarak bilginin alınmasını, iletilmesini, değerlendirilmesini ve depolanmasını sağlar.
Amaç: İnsan sinir sisteminin yapısını çözümleyebilme.
Cevap: Görsellerde bütün olarak ele alınan yapı insan sinir sistemidir.
Sinir sistemi; vücuttan ve çevreden gelen bilgilerin alınmasını, iletilmesini, değerlendirilmesini ve uygun tepkilerin oluşturulmasını sağlayan yapılardan oluşur.
Cevap: İnsan sinir sistemi iki temel bölümden oluşur:
Sinir sisteminin çalışmasında ayrıca görevlerine göre duyu nöronları, ara nöronlar ve motor nöronlar görev yapar.
Benzerlik: Merkezî ve çevresel sinir sistemi birlikte çalışarak vücudun içinden ve dış çevreden gelen bilgilerin değerlendirilmesini ve uygun tepkilerin oluşturulmasını sağlar. Her ikisi de sinirsel iletişimin gerçekleşmesinde görev alır.
Farklılık:
Nöronlar açısından bakıldığında ise duyu nöronları bilgiyi merkeze taşırken, ara nöronlar bilgiyi değerlendirir ve motor nöronlar oluşturulan cevabı tepkiyi gerçekleştirecek yapılara götürür.
Cevap: Sinir sisteminin farklı bölümleri ve nöron çeşitleri birbirleriyle bağlantılı olarak çalışır. Bir bölümün aldığı bilgi diğer bölümlere aktarılır ve böylece görevler birbirini tamamlar.
Örneğin bir uyaran önce reseptörler tarafından algılanır. Bu bilgi duyu nöronları aracılığıyla merkezî sinir sistemine taşınır. Merkezî sinir sistemindeki ara nöronlar bilgiyi değerlendirir. Oluşturulan cevap motor nöronlar aracılığıyla kas veya bez gibi yapılara iletilir.
Bu iş birliği sayesinde ayrı görevleri olan bölümler tek bir sistem gibi koordineli çalışır.
Cevap: Duyu, ara ve motor nöronlar sinirsel bilginin alınması, değerlendirilmesi ve tepkiye dönüştürülmesi sırasında birbirini tamamlayan görevler üstlenir.
Bu ilişki genel olarak duyu nöronu → ara nöron → motor nöron şeklinde gösterilebilir.
Cevap: Uyarıyı ilk olarak duyu nöronu alır.
Ayağın yere temasından veya oluşan diğer uyaranlardan gelen bilgiler reseptörler tarafından algılanır ve duyu nöronları aracılığıyla merkezî sinir sistemine taşınır.
Cevap: Bilginin değerlendirilmesinde ara nöronlar görev yapar.
Ara nöronlar duyu nöronlarından gelen bilgileri yorumlayarak uygun cevabın oluşturulmasına aracılık eder.
Cevap: Ara nöronlar merkezî sinir sisteminde bulunur.
Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur. Gelen bilgilerin değerlendirilmesi ve uygun cevabın oluşturulması bu sistemde gerçekleştirilir.
Cevap: Motor nöron merkezî sinir sisteminde oluşturulan cevabı kas veya bez gibi yapılara taşır.
Cevap: Bu örnekte tepkiyi ortaya çıkaran yapılar kaslardır.
Motor nöronların ilettiği uyarılar kaslara ulaştığında kasların kasılması veya gevşemesiyle denge sağlanmaya ve uygun hareket oluşturulmaya çalışılır.
Genel olarak sinir sisteminin oluşturduğu cevabı gerçekleştiren kas ve bez gibi yapılara efektör denir.
Örnek bilgi görseli:
İNSAN SİNİR SİSTEMİ
↓
Merkezî Sinir Sistemi + Çevresel Sinir Sistemi
↓
Beyin ve Omurilik Duyu ve Motor Nöronlar
Uyaran → Reseptör → Duyu Nöronu → Ara Nöron / Merkezî Sinir Sistemi → Motor Nöron → Kas veya Bez → Tepki
Bu şema, sinir sistemindeki temel yapıların birbirleriyle nasıl bağlantı kurduğunu ve bir uyarana karşı tepkinin hangi sırayla oluşturulduğunu göstermektedir.
İnsan sinir sistemi, merkezî ve çevresel sinir sistemi olmak üzere iki ana bölümden oluşur. Bu bölümlerde görev yapan duyu, ara ve motor nöronlar arasında düzenli bir iş bölümü vardır. Duyu nöronları bilgiyi merkeze taşır, ara nöronlar değerlendirir, motor nöronlar ise oluşturulan cevabı tepkiyi gerçekleştirecek yapılara iletir.
Böylece farklı görevlere sahip yapılar birbiriyle bağlantılı çalışarak sinir sisteminin tek ve uyumlu bir bütün hâlinde görev yapmasını sağlar.
İnsan sinir sistemi, vücudun içinden ve dış çevreden gelen uyaranlarla ilgili bilgilerin alınmasını, iletilmesini, değerlendirilmesini ve uygun tepkilerin oluşturulmasını sağlayan gelişmiş bir iletişim ve kontrol sistemidir.
Sinir sisteminin çalışmasında nöronlar temel role sahiptir. Nöronlar aralarındaki bağlantılar sayesinde bilgiyi aktarabilir, değiştirebilir ve depolayabilir. Görevlerine göre nöronlar duyu nöronu, ara nöron ve motor nöron olmak üzere üç grupta incelenir.
Duyu nöronları, duyu organlarında ve iç organlarda bulunan reseptörlerden gelen bilgileri merkezî sinir sistemine taşır.
Dış ortamdan gelen ses, ışık, basınç, kimyasal maddeler ve ısı gibi uyaranların yanı sıra iç ortamdan gelen kan basıncı, kandaki CO2 düzeyi, kaslardaki gerilme ve vücut pozisyonu gibi bilgiler de duyu nöronlarıyla merkezî sinir sistemine iletilebilir. Bu bilgiler duyusal girdi olarak değerlendirilir.
Duyu nöronunun dendritleri reseptörlerle, aksonu ise diğer nöronlarla bağlantı kurar. Duyu nöronlarının iletiminin engellenmesi, uyarıyla ilgili bilginin merkezî sinir sistemine ulaşmasını engelleyebilir.
Merkezî sinir sisteminin büyük bir kısmı ara nöronlardan oluşur. Ara nöronlar çoğunlukla beyin ve omurilikte bulunur; duyu nöronları ile motor nöronlar arasında bağlantı kurar.
Duyu nöronlarından gelen uyartıların analiz edilmesi, yorumlanması ve uygun tepkinin oluşturulması ara nöronların oluşturduğu sinir ağlarıyla gerçekleşir. Düşünme, karar verme ve bilginin depolanması gibi işlevlerde de ara nöronlar görev yapar.
Merkezî sinir sisteminde oluşturulan cevap bir motor çıktıdır. Motor nöronlar bu cevabı kas veya salgı bezi gibi tepkiyi gerçekleştirecek yapılara taşır.
Kas ve salgı bezi gibi, sinir sisteminde oluşturulan cevabın etkisinin gözlendiği yapılara efektör organ (tepki organı) denir. Efektör organda kasılma, gevşeme, hormon veya enzim salgılama gibi tepkiler ortaya çıkabilir.
Temel bilgi akışı şu şekilde özetlenebilir:
Reseptör → Duyu nöronu → Ara nöron / Merkezî sinir sistemi → Motor nöron → Efektör organ → Tepki
Duyu, ara ve motor nöronlar hızlı ve istemsiz tepkilerin oluştuğu refleks mekanizmasında da görev yapar. Bir refleks sırasında uyaranın izlediği sinirsel ileti yoluna refleks yayı denir.
Refleks yayında duyu nöronu bilgiyi merkezî sinir sistemine iletir, ara nöron bilgiyi değerlendirerek yanıtın oluşturulmasına aracılık eder ve motor nöron cevabı hedef organa taşır. Diz kapağı refleksi gibi bazı iki nöronlu reflekslerde ara nöron bulunmaz.
Refleks mekanizması 221 numaralı konuda ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.
İnsanda sinir sistemi iki ana bölümde incelenir:
Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur. Çevresel sinir sistemi ise merkezî sinir sistemi ile vücudun diğer bölümleri arasında bağlantı kuran sinirlerden meydana gelir.
Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur. Bu sistemde çok sayıda nöron ve nöronlar arasında çok sayıda sinaptik bağlantı bulunur. Bu bağlantılar; karmaşık bilgilerin işlenmesi, depolanması ve yeniden işlenmesini sağlayan geniş bir bilgi ağı oluşturur.
Beyin kafatası boşluğunda bulunur ve kafatası kemikleri tarafından korunur. Kafatasının altında beyin ve omuriliği saran meninges adı verilen üç katlı zar tabakası vardır.
Bu zarlar dıştan içe doğru:
şeklinde sıralanır. İnce zarın yapısında çok sayıda kan damarı bulunur. Örümceksi zar ile ince zar arasındaki boşlukta BOS (Beyin Omurilik Sıvısı) yer alır.
BOS, nöronlarla kan damarları arasındaki madde alışverişine ve merkezî sinir sisteminin iyon dengesinin korunmasına katkı sağlar. Aynı zamanda beyin için bir yastık görevi görerek çok şiddetli olmayan darbelerin etkisini azaltır.
Beyin ön beyin, orta beyin ve arka beyin olmak üzere üç ana bölümde incelenir.
Ön beyin, insan beyninin en büyük kısmıdır ve uç beyin ile ara beyin olmak üzere iki bölümden oluşur.
Beyin, önden arkaya doğru uzanan derin bir yarıkla sağ ve sol yarım küreye ayrılır. Yarım küreleri üstten bağlayan yapıya nasırlı cisim, alttan bağlayan yapıya ise beyin üçgeni denir. Bu bağlantılar büyük oranda nöronların aksonlarından oluşur.
Sağ yarım küre vücudun sol tarafından bilgi alır ve vücudun sol tarafını; sol yarım küre ise vücudun sağ tarafından bilgi alır ve vücudun sağ tarafını kontrol eder. Uç beynin sol ve sağ yarım küresini enine ayıran yapıya Rolando yarığı denir.
Ön beyinden enine kesit alındığında ak madde içte, gri madde dışta bulunur. Ak madde büyük ölçüde miyelinli nöronların aksonlarından, gri madde ise nöron gövdelerinden oluşur.
Beyin kabuğu yüksek oranda gri madde içerir. Beyin kabuğunda düşünme, konuşma, cümle kurma, yazma, duyuların algılanması ve değerlendirilmesi, istemli kas hareketleri, zekâ ve hafıza gibi işlevlerle ilgili merkezler bulunur.
Ara beyin, talamus ve hipotalamus yapılarını içerir.
Talamus; orta beyin, pons ve omurilik soğanından gelen uyarıların beyin kabuğuna ulaşmadan önceki son bağlantı noktasıdır. Duyu organlarından gelen uyarıları beyin kabuğundaki ilgili merkezlere iletir. Koku duyusu talamusa uğramadan koku merkezine gider.
Hipotalamus, talamusun altında bulunur. Açlık ve susuzluk, vücut sıcaklığı, uyanıklık, vücut sıvılarının derişimi ve kan basıncının düzenlenmesinde görev yapar. Karbohidrat ve yağ metabolizmasının, vücut ağırlığının, cinsel davranışların ve duyguların düzenlenmesine katkı sağlar.
Hipotalamustaki bazı özelleşmiş hücreler, hipofiz bezinin ön kısmını etkileyen serbest bıraktırıcı hormonlar salgılar. Bu nedenle hipotalamus sinir sistemi ile endokrin sistem arasındaki ilişkide ve homeostazinin korunmasında önemli bir düzenleyici merkezdir.
Orta beyin, ön beyin ile arka beyin arasında ve ponsun üstünde bulunur. Ön beyin ile arka beyin arasındaki iletime katkı sağlar.
Orta beyin; kas tonusunun ve vücut duruşunun düzenlenmesi, göz bebeğinin ışıkta küçülüp karanlıkta büyümesi ve ani bir sesin geldiği yönün belirlenmesi gibi reflekslerle ilişkilidir.
Arka beyin beyincik, pons ve omurilik soğanından oluşur.
Beyincik, omurilik soğanının üst kısmında bulunur ve iki yarım küreden oluşur. Beyincikte de beyin gibi ak madde içte, gri madde dışta yer alır. Ak maddenin gri madde içindeki dallanmış görünümüne hayat ağacı denir.
Beyincik hareket ve vücut dengesinin kontrolünde görev yapar. Gözlerden ve iç kulaktaki yarım daire kanallarından gelen sinyalleri değerlendirerek kas hareketlerinin düzenlenmesine katkı sağlar.
Pons, orta beyin ile omurilik soğanı arasında bulunan kalın bir sinir demetidir. Solunum ritminin düzenlenmesine, vücudun sağ ve sol tarafındaki kasların eş güdümlü çalışmasına ve beyincik yarım küreleri arasındaki iletime katkı sağlar.
Orta beyin, pons ve omurilik soğanı birlikte beyin sapını oluşturur.
Omurilik soğanı beyinciğin altında bulunur. Enine kesitinde gri madde içte, ak madde dışta yer alır.
Yutma, hapşırma ve çiğneme gibi reflekslerin yanı sıra sindirim, solunum ve dolaşım gibi yaşamsal olayların düzenlenmesinde görev yapar.
Beyinden çıkan sinirlerin önemli bir bölümü omurilik soğanında çapraz yapar. Bu nedenle vücudun sağ tarafındaki kısımlar beynin sol yarım küresi, sol tarafındaki kısımlar ise beynin sağ yarım küresi tarafından kontrol edilir.
Omurga 33 adet omurdan oluşur. Omurilik, omurların oluşturduğu kanal içinde boyun bölgesinden başlayarak kuyruk sokumuna doğru uzanır ve yaklaşık 45 cm uzunluğundadır.
Omurilik de sert zar, örümceksi zar, ince zar ve BOS tarafından korunur. Omuriliğin enine kesitinde beyinden farklı olarak gri madde içte, ak madde dışta bulunur. Gri madde kelebek biçiminde karakteristik bir görünüm oluşturur.
Omuriliğin sırt kısmında bulunan dorsal kök ile duyu nöronları, karın kısmında bulunan ventral kök ile motor nöronlar bağlantı kurar.
Duyu nöronlarının çoğu omurilikte çapraz yaparak beyne gider. Beyinden vücuda giden motor yolların çoğu ise omurilik soğanında çapraz yapar.
Omurilik temel olarak:
Böylece omurilik, beyin ile vücut arasında çift yönlü bir iletişim hattı oluşturur.
Çevresel sinir sistemi, merkezî sinir sisteminden vücuda dağılan ve vücuttan merkezî sinir sistemine gelen sinirlerden oluşur.
Beyinden 12 çift, omurilikten ise 31 çift sinir demeti çıkar. Çevresel sinir sistemi duyu bölümü ve motor bölümü olmak üzere ikiye ayrılır.
Duyu bölümü, iç ve dış ortamdan gelen uyaranları algılayan reseptörleri ve uyartıları merkezî sinir sistemine taşıyan duyu nöronlarını içerir.
Motor bölüm, merkezî sinir sisteminden oluşturulan cevapları taşıyan motor nöronlarını kapsar. Motor bölüm somatik sinir sistemi ve otonom sinir sistemi olmak üzere iki kısımda incelenir.
Somatik sinir sistemi, bilinçli olarak yapılan kas hareketlerini kontrol eder. İskelet kaslarını merkezî sinir sistemine bağlayan sinirler somatik sinirlerdir.
Konuşurken dil ve dudak kaslarının hareket ettirilmesi, yazı yazarken parmak ve bileklerin kullanılması, yürüme, araba kullanma, spor yapma ve müzik aleti çalma gibi davranışlar somatik sinir sisteminin kontrol ettiği hareketlere örnektir.
Otonom sinir sistemi, bireyin bilinçli kontrolü dışında gerçekleşen faaliyetlerin düzenlenmesinde görev yapar. Sindirim, solunum, dolaşım ve boşaltım gibi temel yaşamsal süreçlerin yanı sıra endokrin bezlerinin çalışmasının düzenlenmesine de katkı sağlar.
Yemekten sonra mide kaslarının çalışması, uyku sırasında solunumun devam etmesi, koşarken solunum hızının artması, heyecanlanınca kalp atışının hızlanması, mesanenin dolduğunda kasılması, sıcak havada veya spor sırasında ter bezlerinin çalışması ve uyku sırasında melatonin salgılanması kitapta otonom sinir sistemiyle ilişkilendirilen olaylara örnektir.
İnsan sinir sisteminde merkezî ve çevresel sinir sistemi birbirinden bağımsız çalışmaz. Duyu nöronları iç ve dış ortamdan gelen bilgileri merkeze taşır; ara nöronlar gelen bilgileri değerlendirir; motor nöronlar oluşturulan cevabı kas ve bez gibi efektör organlara iletir.
Bu iş birliği sayesinde kasların hareketi, dengenin korunması, kalp ve solunum faaliyetlerinin düzenlenmesi gibi farklı tepkiler birbiriyle uyumlu biçimde gerçekleşebilir.
Yönerge: Tabloda verilen tanımları uygun kavramlarla eşleştiriniz. Eşleşmeden kalan kavramların tanımlarını inceleyiniz.
| No. | Tanım | Doğru Kavram | Harf |
|---|---|---|---|
| 1 | Beynin vücudun açlık ile tokluk hissini, su dengesini ve sıcaklığını kontrol eden bölümüdür. | Hipotalamus | h |
| 2 | Koku hariç bütün duyuların sınıflandırıldığı beyin kısmıdır. | Talamus | d |
| 3 | Kafatasının hemen altında yer alan ve beyni koruyan sert, örümceksi ve ince zarın genel adıdır. | Meninges | g |
| 4 | Dışarıdan gelen uyarıları alan nöronlardır. | Duyu nöronu | ı |
| 5 | Omurilik, pons ve beyinciğin oluşturduğu beyin kısmıdır. | Arka beyin | b |
| 6 | Merkezî sinir sisteminin büyük bir kısmını ve tepki yanıtını oluşturan nöronlardır. | Ara nöron | ç |
| 7 | İstemli hareket ettirilen kasları kontrol eden çevresel sinir sisteminin motor bölümünde yer alan sinir sistemidir. | Somatik sinir sistemi | ğ |
| 8 | Vücuttaki tüm endokrin bezlerinin çalışmasını kontrol eden bezdir. | Hipofiz | i |
| 9 | Beyinde oluşan tepki yanıtını belli bir kas ya da iç salgı bezine götüren nöronlardır. | Motor nöron | c |
| 10 | Beyin yarım kürelerini enine ayıran derin çizgidir. | Rolando yarığı | f |
| 11 | Uç beyin ve ara beynin oluşturduğu beyin kısmıdır. | Ön beyin | e |
| 12 | Beyni darbelere karşı koruyan, beynin beslenmesini ve iyon dengesini sağlayan sıvıdır. | BOS | a |
Tanımlarla eşleşmeden kalan kavramlar otonom sinir sistemi, omurilik soğanı, beyincik, beyin kabuğu, ak madde ve gri maddedir.
| Kavram | Tanımı |
|---|---|
| j) Otonom sinir sistemi | İstemsiz olarak çalışan; sindirim, solunum, dolaşım, boşaltım gibi temel yaşamsal süreçlerin ve endokrin bezlerinin çalışmasının düzenlenmesinde görev alan çevresel sinir sistemi bölümüdür. |
| k) Omurilik soğanı | Solunum, kalp atışı ve dolaşım gibi yaşamsal faaliyetlerin düzenlenmesinde görev alan arka beyin bölümüdür. |
| l) Beyincik | Kas hareketlerinin uyumlu gerçekleşmesini, vücut dengesinin korunmasını ve hareketlerin koordinasyonunu sağlayan beyin bölümüdür. |
| m) Beyin kabuğu | Beyin yarım kürelerinin dış kısmında bulunan; öğrenme, hafıza, düşünme, istemli hareketler ve duyuların değerlendirilmesi gibi görevlerde etkili bölümdür. |
| n) Ak madde | Beyinde iç kısımda, omurilikte dış kısımda bulunan; büyük ölçüde miyelinli nöron aksonlarından oluşan bölümdür. |
| o) Gri madde | Nöron gövdelerinden oluşan; beyinde dış kısımda, omurilikte ise iç kısımda bulunan bölümdür. |
İnsan sinir sistemi; farklı görevleri bulunan beyin bölümleri, omurilik, sinirler ve nöronlardan oluşan bir bütündür. Duyu nöronları bilgiyi merkezî sinir sistemine taşır, ara nöronlar değerlendirir, motor nöronlar ise oluşturulan cevabı ilgili yapılara iletir. Beynin farklı bölümleri de yaşamsal faaliyetlerin, duyuların, hareketlerin ve öğrenme gibi işlevlerin düzenlenmesinde görev yapar.