Eşeye Bağlı Kalıtım

Eşeye Bağlı Kalıtım

► Canlıların birçoğu ayrı eşeylidir.

► Eşeyi (cinsiyeti) belirleyen genleri taşıyan kromozomlara eşey kromozomları (gonozom) adı verilir.

► Gonozomlarda eşeyin belirlenmesinden sorumlu genlerin yanı sıra vücut karakterlerine ve metabolizmasına ait genler de bulunmaktadır.

► İnsanlarda eşey kromozomları, X ve Y olarak belirlenmiştir.

► Bu kromozomlar üzerinde taşınan karakterlerin kalıtımına eşeye bağlı kalıtım denir.

► İnsanlarda XX kromozomlarına sahip bireyler dişi, XY kromozomlarına sahip bireyler ise erkek olarak gelişir.

► Eşey kromozomları dışında kalan kromozomlara ise vücut kromozomları (otozom) denir.

► İnsanda X kromozomu Y kromozomuna göre daha uzundur.

► X ve Y kromozomlarının homolog olan bölgeleri vardır. Bu yüzden X ile Y kromozomlarının homolog kısımları arasında parça değişimi olabilir.

► X ve Y kromozomlarının birbirlerine karşılık gelmeyen kısımları da bulunur.

► Sadece X kromozomu üzerinde bulunan genlere X'e Bağlı Genler denir.

► Bu genler dişilerde XX olarak bulunur. Erkeklerde ise XY şeklinde olduğu için tek X şeklinde bir alel ile belirlenir.

► Y kromozomu üzerinde bulunan genlere ise Y'ye Bağlı Genler denir.

► Y'ye bağlı genlerle, babada bulunan bir özellik tüm erkek çocuklara tek bir gen ile aktarılır.

► Y'ye bağlı genler çok az sayıda olduğu için babadan erkek çocuklara Y kromozomu ile çok az sayıda hastalık aktarılır.

► Y kromozomu çoğunlukla cinsiyeti belirlemede rol oynar.

► Eşeyin belirlenmesini sağlayan SRY (Eşeyi Belirleyen Bölge) Geni erkek çocukta testis gelişimine etki eder.

İnsanda X Kromozomuna Bağlı Kalıtım

► X kromozomu üzerinde yer alan ve Y'de aleli bulunmayan genlerin yol açtığı kalıtım örnekleridir.

► X kromozomu üzerinde bulunan genlerin kalıtımına X kromozomuna bağlı kalıtım denir

► X kromozomu, hem dişi hem erkekte bulunur.

► X kromozomunun Y ile homolog olmayan bölgesinde taşınan özellikler (X'e bağlı kalıtım) her iki cinsiyette de ortaya çıkabilir.

► Bu özellikler anneden hem erkek hem de kız çocuklarına aktarılır.

► Ancak dişilerde iki X kromozomu bulunduğundan iki alelle, erkeklerde bir X kromozomu bulunduğundan bir alelle belirlenir.

► X kromozomuna bağlı kalıtımda en çok bilinen hastalıklar kısmi renk körlüğü, kas distrofisi ve hemofilidir.

Kısmi Renk Körlüğü (Daltonizm)

► Kırmızı ve yeşil renkleri ayırt edememe durumudur. Bu durumda insanlar kırmızıyı yeşil renkten ayıramamaktadır.

► X kromozomu üzerindeki çekinik bir gen ile kalıtılır. Kalıtsal bir hastalıktır.

► Erkeklerde görülme olasılığı, dişilere göre daha yüksektir.

► Bir kısmi renk körlüğü örneği olan kırmızı yeşil renk körlüğüne neden olan alel, çekinik olup X kromozomu üzerinde taşınır.

► İnsanlarda kırmızı yeşil renk körlüğü açısından dişilerde üç, erkeklerde iki farklı genotipe rastlanır.

► Bu özellik açısından renk körlüğüne yol açan alel r ile normal alel R ile gösterilir.

Hemofili

► Kanın pıhtılaşması için gerekli olan bir ya da daha fazla proteinin eksikliğinde görülür. Bu bireylerde yaralanma anında kanın pıhtılaşması gerçekleşemez.

► X kromozomu üzerinde çekinik bir genle kalıtılır. Kalıtsal bir hastalıktır.

► Kanama durumunda pıhtılaşma faktörlerini içeren ilaçlar uygulanarak ölüm riski ortadan kaldırılır.

► Hastaya eksik olan proteinler dışarıdan enjekte edilerek tedavi yapılır.

► Erkeklerde görülme olasılığı, dişilere göre daha yüksektir ve öldürücüdür.